Deset filmova Briana De Palme koje morate pogledati

Ovotjedno izdanje 'Opsesije', jednog od ponajboljih filmova Briana De Palme, razlog je za veselje brojnih poklonika ovog proslavljenog američkog filmaša. Tijekom karijere duge više od četrdeset godina, De Palmu, uz Martina Scorsesea, Francisa Forda Coppolu i Petera Bogdanovicha, prati reputacija filmski vjerojatno filmofilski najpotkovanijeg pripadnika Novog Hollywooda, postklasičnog pravca u američkoj kinematografiji koji vremenski koincidira s odlaskom studijskih mogula s holivudske scene. Voajeristička kamera, estetika dugog kadra na tragu najvećih filmskih modernista (Antonioni, Welles), specijalni efekti s ciljem pojačavanja filmske napetosti i, konačno, elementi grafičkog nasilja De Palmini su zaštitni znakovi koji ovog 70-godišnjaka čine jednim od najpopularnijih živućih filmaša.

'Zdravo, mama!' (Hi, Mom!, 1970.)

Prizor iz filma 'Zdravo, mama!' (1970.)

Već prvi De Palmini filmovi ('Murder a la Mod', 'Pozdravi') nagovještaju filmaša sklonog elaboriranju poetika i tematskih preokupacija najvećih filmskih majstora, ponajprije onih Alfreda Hitchcocka i novovalovnog prvaka Jean-Luca Godarda, pa ipak, naš izbor pada na drugi film svojevrsne duologije o zgodama mladog Jona Rubina, s tada 27-godišnjim Robertom De Nirom u glavnoj ulozi koji je upravo odlučio s vlastitog mu prozora filmskom kamerom bilježiti život na obližnjim njujorškim ulicama. U svom režijskom izričaju godardovski pomaknut i anarhoidan, De Palmin mladalački film duhovita je replika Hitchcockova klasika 'Prozor u dvorište'. Kao i slučaju 'Pozdrava', 'Zdravo, mama' postaje metom holivudskih cenzora. Nakon što je film prvotno 'nagrađen' predikatom X, cenzuri popuštaju i De Palminom filmu dodjeluju predikat R ponajprije zahvaljujući izbacivanju scene u kojoj Gerrit Graham, tijekom izvođenja performansa 'Be Black, Baby', boji penis u crno.

'Sestre' (Sisters, 1973.)

Margot Kidder - 'Sestre' (1973.)

Nadahnut člankom o sovjetskim sijamkama Maši i Daši Krivošljapov i budžetom od samo 500,000 američkih dolara, De Palma isporučuje jedan od najupečatljivijih filmova iz svoje rane stvaralačke faze. Margot Kidder (popularna Lois Lane iz serijala o Supermanu) pojavljuje se u dvostrukoj ulozi modela Danielle Breton koju opsjeda njena psihički neuravnotežena sijamska blizanka Dominique Blanchion. Čitav slučaj prati novinarka Grace Collier (Jennifer Salt), uz asistenciju privatnog njuškala Josepha Larcha, u glumačkoj izvedbi Charlesa Durninga. Na meti redateljevog nadahnuća ponovno se nalazi najveći majstor filmske napetosti, pri čemu De Palma odlazi korak dalje angažirajući jednog od Hitchovih najvjernijih suradnika – velikog filmskog kompozitora Bernarda Herrmanna. Rezultat je fascinantna režijska vježba s već spomenutim režijskim obilježjima koja De Palmu izbacuju u orbitu najvažnijih novoholivudskih filmaša.

'Opsesija' (Obsession, 1976.)

Alfred Hitchcock kao De Palmin glavni uzor

Poslovni čovjek (Cliff Robertson) obuzet je osjećajem krivnje nakon što mu u pokušaju otmice smrtno stradaju supruga i kćer. Godinama nakon tragičnog događaja, Micheal Courtland u Firenci upoznaje ženu (Geneviève Bujold) koja u potpunosti izgleda kao njegova pokojna supruga. Scenarij filma potpisuje Paul Schrader ('Taksist', 'Razjareni bik'), glazbu Bernard Herrmann, a filmsku fotografiju mađarski velikan Vilmos Zsigmond. Pripovjedački parafrazirajući Hitchcockovu 'Vrtoglavicu', De Palma kao da potvrđuje tezu američkog filmskog povjesničara Davida A. Cooka po kojoj svaki oblik romantičnog idealiziranja za posljedicu ima neurozu, psihozu, a u potonja dva slučaja, ni više ni manje, nego nekrofiliju. Jedan od najintrigantnijih filmova u De Palminoj karijeri, čija bi se afroamerička prerada, s Forrestom Whitakerom, Rosario Dawson i Niom Long u glavnim ulogama, uskoro trebala pojaviti na platnima kino dvorana.

'Carrie' (1976.)

Piper Laurie - 'Carrie' (1976.)

Zasnovan na istoimenom romanu Stephena Kinga, 'Carrie' i danas slovi za najprofitibalniji film De Palmine karijere. S mizernim budžetom od 1,8 milijuna i prihodom s kino blagajni od zavidnih 30 milijuna američkih dolara, priča o istoimenoj tinejdžerici i njenim paranormalnim te ništa manje ubojitim sposobnostima zasigurno je, uz 'Istjerivača đavola' Williama Friedkina, 'Ralje' Stevena Spielberga i Carpenterovu 'Noć vještica', jedan od najpopularnijih žanrovskih izdanaka 1970-tih. Režijski maestralan, glumački iz današnje perspektive i više nego intrigantan (22-godišnji John Travolta, William Katt iz Miliusova kultnog filma 'Dan velikih valova' i bivša Spielbergova supruga Amy Irving kao, među ostalima, glumački partneri Sissy Spacek), film uživa status kultnog klasika, klasika čiji se utjecaj osjeća u brojnim filmovima strave i užasa, posebice u sve popularnijem podžanru 'slasher' filmova. Ukoliko ste se ikada zapitali kako je za života izgledala majka Normana Batesa, prisjetite se nezaboravne uloge Piper Laurie.

'Odjevena da ubije' (Dressed to Kill, 1980.)

Angie Dickinson - 'Odjevena da ubije' (1980.)

Angie Dickinson, ženska zvijezda Hawksovog klasičnog vesterna 'Rio Bravo' i Siegelove adaptacije Hemingwayove kratke priče 'Ubojice', uz Michaela Cainea kao muškog joj partnera, najzvučnije je glumačko ime najboljeg filma Briana De Palme. U poprilično provokativnoj priči o ubojstvu srednjovječne, seksualno neutažive Kate Miller od strane tajanstvene 'plavuše' u liftu jednog od njujorških stambenih blokova, kao i kasnijoj istrazi koju vode mlada prostituka (Nancy Allen) i žrtvin maloljetni sin (Keith Gordon), brojne će manjinske seksualne zajednice iščitati atak na njihov svijet. Kao da to nije dovoljno, feminističke skupine De Palmu optužuju za ženomrstvo. Kako god bilo, riječ je o De Palminom filmu čije režijsko umijeće (antologijska scena Milleričina koketiranja s nepoznatim muškarcem u muzeju) i ikonografija još jednom ukazuju na filmaševu zaokupljenost njegovim najvećim uzorom – pretilim Britancem s američkom putovnicom.

'Pucanj nije brisan' (Blow Out, 1981.)

John Travolta - 'Pucanj nije brisan' (1981.)

John Travolta je tonski snimatelj koji igrom slučaja, tijekom snimanja atmosferskih zvukova za niskobudžetni film strave i užasa, bilježi zvuk koji upućuje na ubojstvo političara s predsjedničkim ambicijama. U De Palminom eseju o prirodi samog medija upućeniji filmoljupci odmah će otkriti utjecaj Antonionijevog kultnog filma 'Blow Up' i Coppolinog 'Prisluškivanja'. Iako kvalitativno inferiorniji, De Palmin film usprkos brojnim pozitivnim kritikama, među kojima i onima Pauline Kael, vjerojatno najosebujnijeg pera američke filmske kritike, i Rogera Eberta, doživljava fijasko na američkim kino blagajnama. Razlog tomu, bez obzira na pojavu razvikane zvijezde 'Groznice subotnje večeri' i 'Briljantina' u glavnoj ulozi, treba tražiti i u američkoj, srednjostrujaškoj publici koja nije imala razumijevanje za De Palmino metafilmsko poigravanje. Uz 'Rio Bravo' i 'Taksista', jedan od tri najdraža filma Quentina Tarantina.

'Lice s ožiljkom' (Scarface, 1983.)

Al Pacino - 'Lice s ožiljkom' (1983.)

De Palma se po prvi put okušava u gangsterskom filmu. U priči Olivera Stonea o kubanskom izbjeglici Tonyju Montani (Al Pacino u ponajboljoj ulozi karijere), De Palma odaje poštovanje Howardu Hawksu i scenaristu Benu Hechtu, autorima klasične verzije filma iz 1932. s Paulom Munijem i Ann Dvorak u glavnim ulogama. Krajnje nasilan, film se povodi klasičnom strukturom uspona i pada pojedinca, u De Palminom slučaju, slijepo vođenog uspjehom u svijetu latinoameričkih preprodavača kokaina. Usprkos podijeljenim mišljenjima, film ubrzo stječe kultan status. Za ljubitelje gangstera na filmu zanimljiv bi svakako trebao biti komentar Martina Scorsesea koji u De Palminom filmu vidi portret svijeta (ondašnje) holivudske menažerije. Uz Pacina se u filmu, među ostalima, pojavljuju Steven Bauer, Michelle Pfeiffer i Mary Elizabeth Mastrantonio.

'Striptiz smrti' (Body Double, 1984.)

Craig Wasson - 'Striptiz smrti' (1984.)

Koliko pojedini Hitchcockovi filmovi visoko figuriraju na De Palminoj ljestvici vjerojatno najzornije pokazuje već sljedeći filmašev uradak. Za potrebe domaće kino distribucije i više nego eksploatativno preveden, 'Stripti smrti' danas je već pomalo zaboravljeni De Palmin dragulj, film koji u svojoj priči objedinjuje tri Hitchova ponajbolja ostvarenja karijere: 'Vrtoglavicu', 'Prozor u dvorište' i 'Nazovi M radi ubojstva'. Craig Wasson tumači Jakea Scullyja, holivudskog glumca, pogođenog prevarom vlastite djevojke, kojeg novopečeni kolega Sam (Gregg Henry) zamoli da mu čuva stan. Scully ubrzo postane opsjednut erotskim plesom zanosne brinete iz susjedstva, pritom ni najmanje ne sluteći pakleni plan čijim je sudionikom upravo postao. De Palmina razigrana režija i krajnje napeta atmosfera u kombinaciji s 27-godišnjom Melanie Griffith, u ulozi zanosne striptiz plesačice, dovoljan su razlog za uživanje.

'Nedodirljivi' (The Untouchables, 1987.)

Robert De Niro - 'Nedodirljivi' (1987.)

Za svoje novo okušavanje na terenu filmskog kriminala, De Palma kao nadahnuće koristi istoimenu popularnu TV seriju s kraja 1950-tih, seriju u čijoj se ulozi proslavljenog agenta FBI-a pojavljuje Robert Stack. U filmskoj verziji ulogu istog preuzima 32-godišnji Kevin Costner, Robert De Niro se pojavljuje u ulozi Ala Caponea, dok u onoj sporednoj briljira Sean Connery, koji za istu biva nagrađen Oscarom. De Palma je već poslovično eklektičan, pri čemu jednu od najdojmljivih scena filma čini njegova uvertira, nadahnuta Leoneovom scenom ubojstva djeteta u 'vesternu svih vesterna' 'Bilo jednom na Divljem Zapadu'. Usprkos Mametovom fikcionaliziranju pojedinih povijesnih činjenica, 'Nedodirljivi' predstavljaju impresivan portret prohibicijom zaražene Amerike, portret čiji produkcijski dizajn potpisuje ugledna Patrizia von Brandenstein ('Ragtime', 'Amadeus').

'Femme Fatale' (2002.)

Rebecca Romijn - 'Femme Fatale' (2002.)

Uz svo dužno poštovanje 'Carlitovom načinu' i 'Nemogućoj misiji', za posljednji u ovom nizu De Palminih filmova odlučili smo se za ostvarenje koje svojom nekonvencionalnošću odudara od najvećeg broja današnjih filmova na kino repertoaru, ali isto tako ukazuje na filmaša čije uziranje na stare majstore à priori ne podrazumijeva manjak autorske originalnosti. U priči o vrhunskom lopovskom umijeću Laure Ash (Rebecca Romijn) i njenom mijenjaju identiteta De Palma se, istini za volju, oslanja na jednu od ključnih tema opusa Michelangela Antonionija, Fritza Langa i, naravno, Alfreda Hitchcocka, pa ipak, njegova hiperstilizirana narativna 'konfuzija', na tragu onih Davida Lyncha, u sebi sadrži dovoljno vrhunskog režijskog umijeća kakvog ćete rijetko susresti u suvremenom filmu. Najupečatljiviji dio 'Femme Fatale' svakako je njegovih uvodnih četrdesetak minuta totalnog, čistog filma, u kojima De Palma, po tko zna koji put, dokazuje reputaciju jednog od najvećih filmaša današnjice.